Zabrze - Zaborze
    Kościół p.w. św. Jadwigi Śląskiej zbudowany został w 1929 r. z funduszy Kurii Biskupiej we Wrocławiu, Państwowego Zespołu Kopalń oraz Górnośląskiego Zakładu Koksowniczego. Inicjatorem budowy był Józef Bennek, proboszcz zabrskiej parafii św. Franciszka, której, do 1945 r., omawiany kościół był kościołem filiarnym. Jest drewniany, gdyż uznano, że drewno lepiej zniesie występujące na tym terenie szkody górnicze. Dodatkowym zabezpieczeniem przed szkodami było umiejscowienie konstrukcji kościoła na betonowej, 57. tonowej, zbrojonej płycie. Projekt kościoła powstał w pracowni Karola Kuttentodta. Obiekt reprezentuje styl ekspresjonistyczny. Posiada konstrukcję szkieletową oszalowaną deskami.
 Strop jest płaski, ozdobiony kasetonami. Ściany wewnątrz częściowo otynkowane z malowidłami. Wspomniane słupy przy prezbiterium ozdobione figurami świętych. Wyposażenie z l. 1930-41. Organy firmy Gebruder Walter z XIX w. przeniesione z Lutynii. Kościół ma sześć ołtarzy, w tym główny z 1930 r. wykonany przez bytomskiego rzeźbiarza Franza Schinka w formie tryptyku, z drewna, pozłacany. Ponadto w ołtarzu głównym relikwie św. Jadwigi. Belka tęczowa nad ołtarzem ze sceną ukrzyżowania. W krypcie pod prezbiterium kamień węgielny wmurowany w lipcu 1928 r. Okna dolne prostokątne z witrażami, okna na wyższej kondygnacji ośmioboczne. Prezbiterium po stronie zachodniej na niewysokim podwyższeniu.
 W kościele ochrzczony był znany pisarz i rysownik - Janosch (wł. Horst Eckert - ur. 11 marca 1931 w Zabrzu).
Otoczenie
   Kościół stoi w dzielnicy Zaborze, przy osiedlu kilkupiętrowych bloków przylegającym do Elektrociepłowni Zabrze, przy ulicy Wolności, jednej z ważniejszych arterii GOP oraz przy linii tramwajowej. Obok trwa budowa Drogowej Trasy Średnicowej, w przyszłości mającej ułatwić komunikację pom. miastami GOP.
O mieście
   Zabrze to miasto położone w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym, jest ważnym ośrodkiem przemysłowym kojarzącym się ponadto - kibicom z klubem piłkarskim Górnik, innym z pionierskimi w l. 80. przeszczepami serca dokonywanych w tutejszym szpitalu pod kierunkiem prof. Religi.
   Miasto staje się także ważnym ośrodkiem turystyki przemysłowej - uruchamiane jest tutaj Centrum Badań i Dokumentacji Zabytków Poprzemysłowych dla Turystyki mające być jednym z ośrodków prowadzących badania i dokumentację zabytków techniki na całym świecie. W Zabrzu działają ponadto dwa skanseny górnicze.

   Pierwsza wzmianka z ówczesną nazwą Zabrza (Sadbre) pochodzi z Księgi Uposażeń biskupstwa wrocławskiego prawdopodobnie z przeł. XIII i XIV w. lub z końca XIII w.
   Wcześniej, w 1243 r., pojawiła się wzmianka o Biskupicach, dzisiejszej dzielnicy Zabrza.
   Miejscowość była wówczas wsią o charakterze rolniczym, porośniętą w części lasami.
   Od 1570 r. Zabrze należało do Szambora Dluhomila - czeskiego szlachcica, od 1642 r. do Aleksandra Bielskiego, a od 1675 r. do barona Jerzego Welczka - kanclerza księstwa opolsko-raciborskiego. Kanclerz Welczek i jego następcy przyczynili się do wzrostu znaczenia miejscowości - powstają tu browar, młyny wodne i tartaki.
   Jeden z następców barona Welczka - Johann Bernard III von Praschma, o którym wspominają księgi parafialne od 1725 r. założył piec hutniczy.
   Od 1743 r. tereny dzisiejszego Zabrza weszły w skład powiatu bytomskiego, nowy podział administracyjny związany był z przejęciem tej części Górnego Śląska przez Prusy. Wtedy to za sprawą Mathiasa von Wilczek powstało wiele nowych kolonii obsadzanych przez osadników niemieckich.
   Przełomowym momentem w historii Zabrza jest odkrycie przez Salomona Izaaka z Brabancji pokładów węgla kamiennego, co owocuje powstaniem tu kopalń - pierwsze, prymitywne wydobycie węgla następuje już w 1791 r., pierwszą kopalną uruchomioną na tym terenie jest państwowa "Królowa Luiza" w 1796 r. Innymi ważnymi wydarzeniami mającymi wpływ na przemysłowy rozwój Zabrza są: budowa drogi łączącej tereny ówczesnego Chorzowa z Gliwicami (Kronprinzstrasse), powstanie nieistniejącego obecnie Kanału Kłodnickiego z Zabrza do Koźla (1792-1822), który służył spławianiu m.in. węgla i cynku, posiadał odnogę do kopalni "Królowa Luiza" i był połączony z Główną Kluczową Sztolnią Dziedziczną (patrz "Ciekawe miejsca i obiekty w okolicy") oraz linii kolejowej z Opola do Świętochłowic (1845 r.).
   Od 8 listopada 1826 roku właścicielem Zabrza jest starosta bytomski, hrabia Karol Lazar Henckel von Donnersmarck.
   Wiek XIX i pocz. XX podobnie jak w ościennych miastach i miejscowościach spowodował gwałtowny rozwój Zabrza, powstały m.in.: huta Donnersmarcka (1851 r.), fabryka kotłów Koetza (1852 r.), huta Redena (1857 r.), kopalnia Hedwigswunsch (1862 r.), kopalnia Ludwigsglück, fabryka szkła (1864 r.), walcownia, kuźnia i wielkie piece Alberta Borsiga (1861 - 72 r.), koksownia "Jadwiga" (1884 r.), elektrownia (1897 r.), państwowa kopalnia "Delbrück" (1900-06 r.), kościół ewangelicko-augsburski (1873 r.), szpital (1856 r.), Duża Synagoga (1872 r.), gimnazjum w Zaborzu (1900 r.).
   Wieś Zabrze wraz z okolicznymi miejscowościami od 1873 r. znalazła się w powiecie zabrskim. W 1905 r. następuje połączenie gmin Stare Zabrze, Małe Zabrze i Dorota w jedną gminę Zabrze, której nazwę w 1915 r. zmieniono na Hindenburg.
   Burzliwym okresem w dziejach Zabrza, podobnie jak i na całym Górnym Śląsku jest okres międzywojenny. Dochodzi do strajków polskich robotników, spacyfikowanych przez Grenzschutz (niem. straż graniczna) w 1919 r., w tym samym roku na terenie Zabrza mają miejsce walki I Powstania Śląskiego. Działają polskie i niemieckie organizacje patriotyczne, często dochodzi do zamieszek polsko-niemieckich. Po plebiscycie narodowym 20 marca 1921 r. tereny dzisiejszego miasta Zabrze znalazły się w większości w Republice Weimarskiej, ale niektóre z dzisiejszych dzielnic włączono do Polski. Dochodzi do kolejnych walk - m.in. o kopalnię "Zabrze". Gmina zostaje opanowana przez powstańców w czasie III Powstania Śląskiego, ale odzdziały powstańcze wycofują się po negocjacjach z wojskiem francuskim.
   1 października 1922 r. Zabrze otrzymuje prawa miejskie, a 1 stycznia 1927 r. staje się siedzibą powiatu miejskiego.
   Kolejnym burzliwym okresem w dziejach miasta był 1938 r. kiedy to doszło do pogromu Żydów, spalenia synagogi (Noc Długich Noży). Był to początek prześladowań osób wyznania mojżeszowego, które zamieszkiwały Zabrze w liczbie 1932 osób w tamtym okresie. W 1942 r. eksterminowano z Zabrza ostatnie osoby tego wyznania.
   W czasie II wojny światowej istniała tu filia obozu koncentracyjnego Auschwitz.
   24 stycznia 1945 r. do miasta wkroczyła Armia Czerwona, a 19 marca utworzono administrację polską. Miastu przywrócono nazwę Zabrze.

   Obecnie Zabrze jest miastem na prawach powiatu, liczy 190 110 mieszkańców (2006 r.).
Ciekawe miejsca i obiekty w okolicy:
w Zabrzu:
Skansen Górniczy "Królowa Luiza"Skansen Królowa Luiza (ul. Wolnosci 410, dzielnica Zaborze) uruchomiony na terenie dawnej kopalni otwartej w 1791 r. W części naziemnej skansenu przygotowano dla turystów m.in. pokaz pracy potężnej (o mocy 2 tys. KM ) maszyny parowej z 1915 r., w części podziemnej - w wyrobisku górniczym na poziomie 25 m (trasa długości 1560 m) - m.in. pokaz pracy kombajnów górniczych i struga, przejazd podziemną kolejką, zapoznanie się z różnymi rodzajami obudów chodnikowych i podziemnym taborem kolejowym. Ponadto przygotowana została w skansenie platforma widokowa na 25-metrowej wieży wyciągowej. Zwiedzanie po ówczesnym uzgodnieniu telefonicznym;
Zabytkowa Kopalnia Węgla Kamiennego "Guido" (ul.3-go Maja 91 A) utworzony w dawnej kopalni zał. w 1855 r. przez Guido Henckel von Donnersmarcka, skansen jest unikatem na skalę światową, oferuje bowiem turystom zwiedzanie oryginalnych wyrobisk górniczych na poziomie 170 i (w przyszłości) 320 m.. Do wyrobisk tych turyści - wyposażeni w ochronne stroje, kask z lampką, aparat ucieczkowy - mogą zjechać oryginalną górniczą klatką szybową poruszającą się z prędkością 2 m na sekundę. Na płytszym poziomie długości 500 m. ekspozycja prezentuje górnictwo z przeł. XIX i XX w.: stajnie, oryginalną pompę odwadniającą z pocz. XX w. (firmy Sulzer - ostatni na świecie zachowany egzemplarz), ślady ruchów tektonicznych (pod Zabrzem przebiega aktywny sejsmicznie uskok), wystawę geologiczną. Na niższym przewidywane jest uruchomienie ekspozycji obrazującej współczesne górnictwo, ponadto powstaną tam puby, restauracje z regionalną, śląską kuchnią, kino, sala konferencyjna itp. Zwiedzanie - j.w.;
Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna zbud. w l. 1799 - 1863 z inicjatywy Friedricha Wilhelma von Redena i Johna Baildona - służyła odwadnianiu kopalń "Królowa Luiza" oraz "Król" w Królewskiej Hucie (dzisiejszy Chorzów) oraz spławianiu węgla do Kanału Kłodnickiego - nim do rzeki Odry. Długość sztolni wynosiła 14,25 km, a wydrążona została na głębokości 38 m. Posiadała 3 porty i wylot w dolinie rzeki Bytomki (rozebrany w 1951 r). Obecnie trwają prace nad udostępnieniem jej zabrskiego fragmentu turystom;
Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu (ul. 3 Maja 19) założone w 1981 r. w zabytkowym, eklektycznym budynku z lat 1875-1906, w którym niegdyś znajdowała się siedziba Starostwa Powiatowego; wystawy stałe muzeum: Dzieje techniki w polskim górnictwie węglowym, Łączność kopalniana, Z górniczą lampą przez wieki, Kopaliny ziem polskich, Węgiel jako surowiec chemiczny, Węgiel źródłem energii, W kręgu myśli i talentu, Uczeni i szkolnictwo górnicze w Polsce, Izba i kuchnia górnicza, wnętrza mieszkalne z przełomu XIX i XX wieku, U górnika gro muzyka, Górnicze stroje, Barbara Święta o górnikach pamięta, Od kilofa i łopaty do maszyn zespołowych;
Muzeum Miejskie w Zabrzu prezentujące eksponaty podzielone na kilka działów: historyczny - obrazujący historię Zabrza, cechów rzemieślniczych, organizacji społecznych i kulturalnych, historię zabrskich banków, szkół, organizacji sportowych, patriotycznych, kulturalnych, ikonografię Zabrza ze zbiorem dawnych widokówek; w Dziale Kultury prezentowane są eksponaty obrazujące kulturę materialną i duchową mieszkańców Zabrza i okolic - meble, stroje ludowe, wyposażenie zakładów rzemieślniczych, kolekcja judaików, wyrobów artystycznych typu porcelana, kość słoniowa, zbiór starej fotografii portretowej; w Dziale Plastyki prezentowany jest największy w Polsce zbiór obrazów, grafik i rzeźb nieprofesjonalnych śląskich twórców: obrazy wszystkich wybitnych przedstawicieli śląskiego malarstwa naiwnego (m.in. T. Ociepki), a także twórców spoza regionu (m.in. Nikifora), zbiór rzeźb w węglu, kolekcja sztuki powojennej m.in. artystów związanych z Zabrzem, Akademią Sztuk Pięknych w Katowicach (m.in. R. Nowotarski, R. Starak, M. Oślizlo), rysunki S. Zechowskiego z okresu międzywojennego, skromna kolekcja malarstwa polskiego (m.in. L. Wyczółkowski, F. Ruszczyc) oraz dawnej rzeźby sakralnej. Ponadto w Dziale Dokumentacji, Oświaty i Promocji muzeum działa m.in. biblioteka; Zabrze, wieża ciśnień
wieża ciśnień z 1909 r. (ul. Zamoyskiego 1a.) w stylu ekspresjonistycznym o niezwykłej, nowatorskiej konstrukcji i wys. 46 m, unikatowa m.in. ze względu na znajdujące się w niej niegdyś pomieszczenia mieszkalne;
kościół św. Anny (ul. Księdza Franciszka Pieruszki 1) zbud. w l. 1897-1900, historycyzm;
kościół św. Józefa (ul. Roosevelta 102) zbud. w l. 1930-1931 wg projektu Dominicusa Böhmego w stylu funkcjonalistycznym, uważany, ża jedną z najwybitnieszych budowli okresu międzywojennego na Śląsku;
kościół św. Andrzeja (ul. Wolności 196), 1866 r., neoromański;
kościół Pokoju, ewangelicko-augsburski (ul. Marcina Lutra), 1874 r., neoromański;
kościół św. Kamila, 1927-1929 r. (ul. Dubiela 10);
osiedle Robotnicze "Borsig", (ul. Okrzei, dzielnica Biskupice) 1865-1889 - najstarsze osiedle robotnicze na Śląsku, architektura z wykorzystaniem muru pruskiego;
osiedle robotnicze "Ballestrema" z pocz. XX w. (w dzielnicy Rokitnica), elementy muru pruskiego;
kirkut zał. w 1880 r. (ul. Cmentarna);
wieża ciśnień szpitala klinicznego, 1905 r. (ul. 3 Maja), secesja z el. neobaroku;
budynek Poczty Głównej (pl. Dworcowy) 1909-1911, neogotyk;
Teatr Nowy im. Gustawa Morcinka w dawnym kasynie huty Donnersmarcka, 1900 r. (pl. Teatralny);
Hotel Admiral Palast (ul. Wolności 305), 1924-1928 r., modernistyczny;
Stalowy Dom z 1927 r. (ul. Cmentarna), zbudowany dla czterech rodzin, w przeciągu ok. jednego miesiąca, z pospawanych płyt metalowych dostarczonych przez zabrską hutę Donnersmarcków. Od wewnątrz ocieplony cegłami, na ceglanym fundamencie. Najstarszy z pięciu tego typu budynków zabrskich, kolejne cztery stalowe domy zbudowano na os. Ballestrema w dzielnicy Rokitnica (ul. Szafarczyka);
Huta Donnersmarcków (huta "Zabrze"), dziś częściowo w stanie ruiny, w centrum Zabrza obok centrum handlowego, planowana jest rewitalizacja do celów turystycznych, kulturalnych (utworzenie filharmonii) i innych, z uwzględnieniem całego kompleksu obiektów min. murów oporowych, patronackiego osiedla Zandka, zaplecza socjalnego (łaźnia, sala gimnastyczna, basen) i odtworzenie wylotu do sztolni kluczowej.
Galeria
Jak dojechać lub dojść?
Na rowerze:
♦ nie ma szlaków rowerowych ani dróg dla rowerów w okolicy kościoła.
Komunikacją publiczną:
♦ najlepiej tramwajem - z katowickiego przystanku Rondo (obok Spodka) nr. 11 albo z Gliwic tramwajem nr 4 (należy wysiąść na przystanku Zaborze Poremba), mozna także autobusami, ale podróż zajmie wiecej czasu.
Informacje praktyczne
Rozkłady jazdy:
♦Tramwaje Śląskie;
♦ Wojewódzki Portal Komunikacyjny.
Najbliższe drewniane zabytki
Zabrze - Mikulczyce (kościół);
Katowice (kościół);
Chorzów (kościół);
♦ Bytom (kościół ew. z 1932 r.);
Chorzów (skansen);
♦ Gliwice (kościół z XV w.);
♦ Gliwice-Ostropa (kościół z XV-XVII w.);
♦ Szałsza (kościół z XVI-XVII w.).
Linki
Źródła
♦ Informacje parafii, informacje Muzeum Miejskiego, strona internetowa UM w Zabrzu, strona internetowa Diecezji Gliwickiej, Wikipedia.
♦ Nasze Zabrze Samorządowe;
♦ zbiory Brygidy Kicińskiej.
Mapy
"Województwo Śląskie", wyd. Witański;
"Okręg katowicki", wyd. Witański.
Copyright by
www.drewnianyslask.za.pl
(2007)